Sürüşdürüb baxın · böyütmək üçün toxunun

Ürəkyarpaq cökə

Tilia cordata Mill.

Digər adları: Cökə, Ürəkyarpaq cökə, Tilia parvifolia, Tilia ulmifolia

Balverən Dərman bitkisi Qidalıq hissəsi var Allergen tozcuq

Tilia cordata (azərbaycanca: Ürəkyarpaq cökə) əməköməcikimilər (Malvaceae) fəsiləsinə aid yarpağını tökən iri ağacdır. Kiçik ürəkşəkilli yarpaqları və yayda açan ətirli çiçəkləri ilə tanınır. Uzunömürlüdür, kölgəyə və şaxtaya davamlıdır. Çiçəkləri dərman çayı kimi, ağacı isə dəyərli balverən bitki kimi məşhurdur.

Ümumi xüsusiyyətləri

Fəsilə: Əməkimilər (Malvaceae)
Həyat forması: Ağac
Yarpaq: Yarpağını tökən · Enliyarpaqlı
Hündürlük: 20–30 m
Ömür: 300–500 il
İşıq tələbi: Günəş, Yarımkölgə, Kölgə
Rütubət: Orta
Şaxtaya davamlılıq: Çox yaxşı
Quraqlığa davamlılıq: Orta
Şəhər şəraiti: Yaxşı
Böyümə sürəti: Orta
Çiçəkləmə: İyun–İyul
Meyvə yetişməsi: Avqust–Sentyabr
Payız rəngi: Sarı
Yayılma: Təbii arealı Avropanın böyük hissəsini, Uralı, Qərbi Sibiri və Şimali Qafqazı əhatə edir. Azərbaycanda əsasən park, xiyaban və bağlarda becərilir.
Mühafizə statusu: LC — az narahatlıq doğuran

Xarici görünüşü

Hündürlüyü 20–30 m-ə çatan, sıx çətirli ağacdır.
Yarpaqları kiçik (3–8 sm), ürəkşəkilli, kənarları mişarvaridir.
Yarpağın alt tərəfində damar bucaqlarında qonur tükcüklər olur.
Çiçəkləri sarımtıl-ağ, çox ətirlidir, 5–11 ədəd çiçək qrupunda toplanır.
Meyvəsi kiçik, kürəşəkilli qozcuqdur, açıq-yaşıl qanadvari brakteyaya bitişir.

Ekoloji xüsusiyyətləri

Kölgəyə ən davamlı ağaclardan biridir, lakin günəşli yerdə daha bol çiçəkləyir.
Şaxtaya çox davamlıdır.
Münbit, orta nəmli torpaqlara üstünlük verir.
Uzunmüddətli quraqlığa orta dərəcədə dözür.
Şəhər mühitinə, qaza və tozlanmaya yaxşı uyğunlaşır.

İstifadə sahələri

Park, xiyaban və küçə yaşıllaşdırmasında geniş istifadə olunur.
Çiçəkləri tərlədici və soyuqdəymə əleyhinə çay kimi işlədilir.
Yüksək keyfiyyətli cökə balı verən balverən ağacdır.
Yumşaq, ağ oduncağı oymaçılıq, musiqi alətləri və əl işləri üçün qiymətlidir.
Kəsilməyə yaxşı dözdüyü üçün canlı çəpər və formalı ağac kimi saxlanılır.

Ekoloji əhəmiyyəti

Kiçikyarpaq cökə arılar və digər tozlayıcı həşəratlar üçün mühüm nektar mənbəyidir. Tökülən yarpaqları tez çürüyür və torpağı zənginləşdirir. Sıx çətiri quşlara sığınacaq verir, şəhərdə havanı təmizləyir və kölgə yaradır.

Azərbaycanda yayılması

Azərbaycan meşələrində əsasən Qafqaz cökəsi yayılıb. Kiçikyarpaq cökə isə Bakı, Gəncə, Şəki və digər şəhərlərin park və xiyabanlarında, həmçinin dendroloji bağlarda becərilir. Dağətəyi və dağlıq rayonlarda daha yaxşı inkişaf edir.

Becərilməsi və qulluq

Toxum, kök pöhrəsi və calaqla çoxaldılır.
Toxumları səpindən əvvəl uzun stratifikasiya tələb edir.
Cavan tingləri quraq yayda müntəzəm suvarmaq lazımdır.
Budamaya yaxşı dözür, çətirə forma vermək asandır.
Quru iqlimli bölgələrdə kölgəli və suvarılan yerlərdə əkilməsi tövsiyə olunur.

Xəstəlik və zərərvericiləri

Yarpaq biti yarpaqlarda yapışqan ifrazat (bal şehi) yaradır.
Hörümçək gənəsi quraq havada yarpaqların saralmasına səbəb olur.
Öd gənələri yarpaqlarda kiçik qabarıqlar əmələ gətirir.
Yarpaq ləkəliyi və gövdə çürüməsi göbələkləri yaşlı ağaclara zərər verə bilər.

Tarixi və maraqlı faktlar

Cökə qədim slavyan və german xalqlarında müqəddəs ağac sayılırdı.
Avropada 1000 ildən yaşlı cökə ağacları qeydə alınıb.
Botanik Karl Linneyin soyadı İsveçcə cökə mənasını verən sözdən götürülüb.
Qabığının lifindən keçmişdə ip, həsir və çarıq toxunurdu.

İstifadə sahələri

Yayıldığı ərazilər

Qısa xarakteristika

Kiçikyarpaq cökə şəhər yaşıllaşdırması üçün etibarlı, sıx kölgə salan və uzunömürlü ağacdır. Çiçəkləri dərman xammalı, nektarı isə yüksək keyfiyyətli cökə balının mənbəyidir. Yumşaq oduncağı oymaçılıqda qiymətləndirilir.