Sürüşdürüb baxın · böyütmək üçün toxunun
İtburnu
Rosa canina L.
Rosa canina L. (itburnu) Gülçiçəklilər (Rosaceae) fəsiləsinə və Rosa cinsinə aid olan, yarpağı tökülən, tikanlı kol bitkisidir. Bu növ Avropa, Asiya və digər mülayim iqlim qurşaqlarının müxtəlif ərazilərində yayılmışdır. Meşə kənarlarında, kolluqlarda, çəmənliklərdə və açıq sahələrdə inkişaf edə bilir. Bitki mürəkkəb yarpaqları, ağ və ya açıq çəhrayı çiçəkləri, həmçinin payızda yetişən qırmızı-narıncı meyvələri ilə səciyyələnir. Rosa canina ekosistemlərdə tozlandırıcı həşəratlar və meyvələrlə qidalanan heyvanlar üçün əhəmiyyətli rol oynayır. Meyvələrindən qida sənayesində və ənənəvi bitki mənşəli məhsulların hazırlanmasında istifadə edilir. Növün botaniki xüsusiyyətlərinin, ekoloji tələblərinin və Azərbaycanda yayılmasının öyrənilməsi onun yaşıllaşdırma işlərində istifadəsi və təbii ehtiyatlarının qorunması baxımından əhəmiyyətlidir.
Ümumi xüsusiyyətləri
- Fəsilə
- Gülçiçəklilər (Rosaceae)
- Həyat forması
- Kol
- Yarpaq
- Yarpağını tökən · Enliyarpaqlı
- Hündürlük
- 1–5 m
- İşıq tələbi
- Günəş, Yarımkölgə
- Rütubət
- Orta
- Şaxtaya davamlılıq
- Yaxşı
- Quraqlığa davamlılıq
- Orta
- Şəhər şəraiti
- Orta
- Böyümə sürəti
- Sürətli
- Çiçəkləmə
- May–İyul
- Meyvə yetişməsi
- Sentyabr–Oktyabr
- Payız rəngi
- Yarpaqlar sarımtıl rəng ala bilər; dəyişmə şəraitdən asılıdır
- Yayılma
- Rosa canina Avropa, Şimal-Qərbi Afrika və Qərbi Asiyada təbii yayılan növdür. Kew Science məlumatına görə, növün təbii arealı Maderadan Şimal-Qərbi Afrikaya, Avropadan Mərkəzi Asiya və Pakistana qədər uzanır. Mülayim iqlim qurşağında meşə kənarlarında, kolluqlarda, çəmənliklərdə, çay sahillərində və yol kənarlarında rast gəlinir.
Xarici görünüşü
Hündürlüyü adətən 1–3 m olan, qövsvari və yayılmış budaqlara malik, tikanlı, yarpağı tökülən koldur. Gövdə və budaqlarında aşağıya doğru əyilmiş, qarmaqşəkilli tikanlar yerləşir. Yarpaqları növbəli düzülür və adətən 5–7 yarpaqcıqdan ibarət mürəkkəb yarpaqlardır. Yarpaqcıqlar oval və ya ellipsşəkilli, kənarları dişlidir. Çiçəkləri ağdan açıq çəhrayıya qədər dəyişən rənglərdə olur və əsasən tək-tək və ya kiçik qruplar şəklində yerləşir. Meyvələri oval və ya yumruya yaxın formalı, qırmızı-narıncı rəngli itburnu meyvələridir.
Ekoloji xüsusiyyətləri
Bu növ meşə kənarlarında, kolluqlarda, çəmənliklərdə, yol boyunca və açıq sahələrdə inkişaf edir. Müxtəlif torpaq şəraitinə uyğunlaşa bilir və budaqlarının tikanlı olması digər bitkilərin arasında yayılmasına kömək edir. Bitki toxum vasitəsilə, həmçinin vegetativ yolla çoxala bilər. Çiçəkləri arılar və digər həşəratlar üçün tozcuq mənbəyidir. Meyvələri payız və qış aylarında quşlar və digər heyvanlar tərəfindən istifadə oluna bilər.
İstifadə sahələri
Əsasən dərman bitkisi, qida xammalı və dekorativ bitki kimi istifadə olunur. Meyvələri vitamin C və digər bioloji aktiv maddələrlə zəngin olduğuna görə çay, mürəbbə, şərbət və müxtəlif qida məhsullarının hazırlanmasında istifadə edilə bilər. Meyvələrindən alınan xammal ənənəvi bitki mənşəli preparatların istehsalında da tətbiq olunur. Bitki həmçinin bağların, parkların və təbii yaşıllıq sahələrinin salınmasında istifadə edilə bilər.
Ekoloji əhəmiyyəti
İtburnu təbii kolluqların formalaşmasında və biomüxtəlifliyin qorunmasında iştirak edir. Çiçəkləri tozlandırıcı həşəratları cəlb edir, meyvələri isə quşlar və digər heyvanlar üçün qida mənbəyi rolunu oynayır. Sıx və tikanlı budaqları kiçik heyvanlar üçün sığınacaq yarada bilər. Yamaclarda və meşə kənarlarında torpaq səthinin bitki örtüyü ilə qorunmasına töhfə verir. Azərbaycanda yabanı itburnu növlərinin meyvə ehtiyatlarının davamlı istifadəsi və təbii populyasiyalarının mühafizəsi də əhəmiyyətlidir.
Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda təbii yayılan növlərdən biridir. Böyük Qafqazın Azərbaycan hissəsində, xüsusilə dağlıq ərazilərin aşağı və orta yüksəklik qurşaqlarında rast gəlinir. Tədqiqatlarda növün təxminən 900–1400 m yüksəkliklərdə yayıldığı, ümumilikdə isə ölkədə aran sahələrindən orta dağ qurşağınadək müxtəlif ərazilərdə, meşə kənarlarında, çay sahillərində, yol boyunca və yaşayış məntəqələrinin ətrafında bitdiyi göstərilir. Böyük Qafqazda Quba, Xəzəryanı, Qobustan, Kür-Araz ovalığı, Kiçik Qafqazın şimal, mərkəzi və cənubunda, Naxçıvan və Talış dağlarında, Lənkəran ovalığından orta dağ qurşağına qədər yayılıb.