Murdarçayabənzər çaytikanı

Hippophae rhamnoides L.

Digər adları: Murdarçayabənzər çaytikanı, Elaeagnus rhamnoides (L.) A.Nelson

Azərbaycanda yerli Dərman bitkisi Qidalıq hissəsi var Allergen tozcuq

Hippophae rhamnoides (azərbaycanca: Adi çaytikanı) İydəkimilər fəsiləsinə aid tikanlı kol və ya kiçik ağacdır. Gümüşü dar yarpaqları və budaqlara sıx düzülən narıncı meyvələri ilə seçilir. Meyvələri vitaminlərlə çox zəngindir. Bitki ikievlidir: meyvəni yalnız dişi fərdlər verir.

Ümumi xüsusiyyətləri

Fəsilə: İydəkimilər (Elaeagnaceae)
Həyat forması: Ağac
Yarpaq: Yarpağını tökən · Enliyarpaqlı
Hündürlük: 1–6 m
İşıq tələbi: Günəş
Rütubət: Orta
Şaxtaya davamlılıq: Çox yaxşı
Quraqlığa davamlılıq: Yaxşı
Şəhər şəraiti: Yaxşı
Böyümə sürəti: Sürətli
Çiçəkləmə: Aprel–May
Meyvə yetişməsi: Avqust–Oktyabr
Payız rəngi: Gümüşü-boz yarpaqlar payızda solğun sarımtıl olur
Yayılma: Avropadan Mərkəzi Asiya, Himalay və Çinə qədər geniş arealı var. Azərbaycanda çay vadilərində, qumlu-çınqıllı sahillərdə təbii bitir.
Mühafizə statusu: LC — az narahatlıq doğuran

Xarici görünüşü

Hündürlüyü adətən 1–6 m olan tikanlı kol və ya kiçik ağacdır.
Yarpaqları dar, xətvari-neştərvari, üstdən boz-yaşıl, altdan gümüşüdür.
Çiçəkləri xırdadır, yarpaqlardan əvvəl açır.
Meyvələri narıncı-sarı, şirəli, budaqlara sıx yapışmış olur.
Bitki ikievlidir: erkək və dişi fərdlər ayrıdır.

Ekoloji xüsusiyyətləri

Çox işıqsevəndir, kölgəyə dözmür.
Şaxtaya çox davamlıdır.
Kasıb, qumlu və çınqıllı torpaqlarda bitir.
Kök düyünlərində azot toplayan bakteriyalar yaşayır.
Külək vasitəsilə tozlanır.
Kök pöhrələri ilə sürətlə yayılır.

İstifadə sahələri

Meyvələrindən şirə, mürəbbə, kisel hazırlanır.
Çaytikanı yağı yara sağaldan dərman kimi işlənir.
Meyvə C vitamini və karotinlə zəngindir.
Kosmetikada dəri və saç üçün xammaldır.
Yamacların bərkidilməsində və canlı çəpərdə istifadə olunur.

Ekoloji əhəmiyyəti

Çaytikanı torpağı azotla zənginləşdirir və pozulmuş torpaqlarda ilk yerləşən bitkilərdəndir. Sıx kök sistemi çay sahillərini və yamacları eroziyadan qoruyur. Meyvələri qışda quşlar üçün qidadır, tikanlı kolluqları isə onlara sığınacaq verir.

Azərbaycanda yayılması

Azərbaycanda təbii halda Böyük və Kiçik Qafqazın çay vadilərində, Kür və Araz boyunca, Naxçıvanda qumlu-çınqıllı sahillərdə rast gəlinir. Bağlarda və həyətlərdə meyvə bitkisi kimi də becərilir.

Becərilməsi və qulluq

Açıq, günəşli yerdə əkilməlidir.
Meyvə üçün bir neçə dişi bitkiyə bir erkək bitki lazımdır.
Toxum, kök pöhrəsi və qələmlə çoxaldılır.
Gübrə tələbi azdır, ağır gilli torpağı sevmir.
Kök pöhrələrini vaxtaşırı təmizləmək lazımdır.

Xəstəlik və zərərvericiləri

Vertisillioz və fuzarioz solğunluğu bitkini qurudur.
Çaytikanı milçəyi meyvələri zədələyir.
Çaytikanı mənənəsi cavan zoğlara ziyan verir.
Çaytikanı güvəsinin tırtılları yarpaqları yeyir.

Tarixi və maraqlı faktlar

Cins adı yunanca "parlaq at" mənasını verir.
Qədim Yunanıstanda yarpaqları atlara yem kimi verilirmiş.
Tibet və Monqol təbabətində əsrlərdir istifadə olunur.
Çaytikanı yağı kosmonavtların qida və dərman dəstinə daxil edilib.

İstifadə sahələri

Yayıldığı ərazilər

Qısa xarakteristika

Adi çaytikanı vitaminli meyvəsi və qiymətli yağı ilə tanınan dərman və qida bitkisidir. Torpağı azotla zənginləşdirir, yamacları və çay sahillərini eroziyadan qoruyur. Şaxtaya, quraqlığa və kasıb torpağa davamlı olduğu üçün meşəsalmada və landşaftda dəyərlidir.