Sürüşdürüb baxın · böyütmək üçün toxunun

Adi vələs

Carpinus betulus L.

Digər adları: Vələs, Qafqaz vələsi, Carpinus caucasica Grossh., Avropa vələsi

Azərbaycanda yerli Dərman bitkisi Allergen tozcuq

Carpinus betulus (azərbaycanca: Adi vələs) tozağacıkimilər (Betulaceae) fəsiləsinə aid yarpaqtökən ağacdır. Azərbaycanın dağ meşələrində ən geniş yayılmış ağaclardan biridir. Bərk oduncağı və kölgəyə dözümlülüyü ilə tanınır. Parklarda canlı çəpər kimi də çox əkilir.

Ümumi xüsusiyyətləri

Fəsilə: Tozağacıkimilər (Betulaceae)
Həyat forması: Ağac
Yarpaq: Yarpağını tökən · Enliyarpaqlı
Hündürlük: 15–25 m
Ömür: 150–300 il
İşıq tələbi: Günəş, Yarımkölgə, Kölgə
Rütubət: Orta
Şaxtaya davamlılıq: Çox yaxşı
Quraqlığa davamlılıq: Orta
Şəhər şəraiti: Yaxşı
Böyümə sürəti: Orta
Çiçəkləmə: Aprel–May
Meyvə yetişməsi: Sentyabr–Oktyabr
Payız rəngi: Sarı, sonra narıncı-qəhvəyi
Yayılma: Avropa, Kiçik Asiya, Qafqaz və Şimali İranda təbii yayılıb. Azərbaycanda dağ meşələrinin əsas ağac cinslərindən biridir.
Mühafizə statusu: LC — az narahatlıq doğuran

Xarici görünüşü

15–25 m hündürlükdə ağacdır.
Gövdəsi hamar, açıq boz, qabırğalıdır.
Yarpaqları oval, ucu sivri, kənarı ikiqat dişlidir.
Yarpaq damarları paralel və aydın görünür.
Meyvəsi üçpaylı yarpaqcıqda yerləşən kiçik qozcuqdur.

Ekoloji xüsusiyyətləri

Kölgəyə çox dözümlüdür.
Şaxtaya davamlıdır.
Münbit, təzə torpaqları sevir.
Uzunmüddətli quraqlığa orta dözür.
Kötükdən yaxşı pöhrə verir.

İstifadə sahələri

Oduncağı çox bərkdir: alət sapları, çəkic, dəzgah hissələri hazırlanır.
Yüksək kalorili yanacaqdır.
Canlı çəpər və labirintlər üçün əvəzsizdir.
Park və xiyabanlarda kölgə ağacı kimi əkilir.
Xalq təbabətində yarpaqlarından istifadə olunub.

Ekoloji əhəmiyyəti

Vələs dağ yamaclarında torpağı eroziyadan qoruyur. Toxumları quşlar və gəmiricilər üçün qidadır. Sıx çəpərləri kiçik quşlara sığınacaq verir. Yarpaq tökümü torpağı humusla zənginləşdirir.

Azərbaycanda yayılması

Böyük və Kiçik Qafqazın, həmçinin Talışın meşələrində geniş yayılıb. Aran meşələrindən təxminən 2000 m yüksəkliyə qədər rast gəlinir. Tez-tez fıstıq və palıdla qarışıq meşələr əmələ gətirir. Şəhər parklarında da becərilir.

Becərilməsi və qulluq

Toxumla çoxaldılır, toxum stratifikasiya tələb edir.
Günəşli və yarımkölgəli yerlərdə yaxşı bitir.
Kəsilməyə və formalaşdırmaya çox yaxşı dözür.
Gənc bitkiləri quraqlıqda suvarmaq lazımdır.
Çəpər üçün 30–50 sm aralıqla əkilir.

Xəstəlik və zərərvericiləri

Ümumən xəstəliklərə davamlıdır.
Yarpaq ləkəlik göbələkləri rast gəlinir.
Unlu şeh bəzən yarpaqlara zərər verir.
Yarpaqyeyən tırtıllar zədələyə bilər.
Köhnə ağaclarda oduncaq çürüdən göbələklər ola bilər.

Tarixi və maraqlı faktlar

Oduncağı o qədər bərkdir ki, ingiliscə adı "dəmir ağac" mənasını da verir.
Keçmişdə dəyirman çarxları və araba təkərləri vələsdən düzəldilib.
Çəpərlərdə quru yarpaqlar qışda budaqlarda qalır.
Avropa saraylarının bağlarında labirintlər vələsdən salınıb.

İstifadə sahələri

Yayıldığı ərazilər

Qısa xarakteristika

Adi vələs möhkəm oduncaqlı, kölgəyə dözümlü və uzunömürlü yerli ağacdır. Meşə ekosistemində torpağı qoruyur, şəhərdə isə gözəl çəpər və kölgə verir. Kəsilməyə yaxşı dözdüyü üçün landşaft dizaynında çox dəyərlidir.